Geschiedenis van het Vliegenbos Buitendijks land Voor de oude Waterlandse Zeedijk bij Nieuwendam lag in het IJ altijd al buitendijks land. Omdat het IJ in verbinding stond met de Zuiderzee was het water zout en er was eb en vloed. Er groeide geen bomen, want die kunnen niet tegen zout water. In 1872 is het IJ afgesloten van de Zuiderzee. Sindsdien is er geen eb en vloed meer in het IJ. In deze tijd is ook het Noordzeekanaal gegraven. De daarbij vrijkomende bagger werd voor het buitendijkse land gestort. Het aldus ontstane land werd de Nieuwendammerham genoemd. In 1901 vestigde de zwavelzuurfabriek Ketjen zich er; aan het IJ bij het Zijkanaal naar Nieuwendam. Deze fabriek was afkomstig vanuit de binnenstad van Amsterdam. Aanleg stadsbos Omdat de woningnood in Amsterdam in die tijd enorm was, werden er plannen gemaakt om woningen te bouwen in de Nieuwendammerham. Tussen 1909 en 1921 is de Vogelbuurt (inclusief Vogeldorp) gebouwd. Gemeenteraadslid en kamerlid Willem Hubert Vliegen stelde voor om een groot stadsbos van 35 hectare aan te leggen. Hoewel het college van Burgemeester en Wethouders niet enthousiast was, kreeg hij het toch voor elkaar. In 1911, toen een proefbeplanting van 10 ha iepen en essen goed was aangeslagen, werd de definitieve ontwerptekening gemaakt. In 1912 werd met de aanleg van het bos begonnen. Het ontwerp was van de directeur Publieke Werken, A.W. Bos en architect M.Ph.J.H. Klijnen. Het moest geen park worden, maar een echt stadsbos. A.W. Bos schreef daarover: "Het is niet de bedoeling een mooi stedelijk plantsoen aan te leggen, maar om vrije natuur te scheppen waaraan onze stad zo'n behoefte heeft." De officiële naam was aanvankelijk 'IJbosch'. In de volksmond werd het echter al gauw het Vliegenbos genoemd en na het overlijden van Willem Hubert Vliegen veranderde de naam officieel in W.H. Vliegenbos. Bomen gekapt In de Tweede Wereldoorlog is ongeveer 85% van de bomen in het Vliegenbos gekapt voor brandhout. Na de oorlog waren er alleen nog bomen over in de buurt van het afweergeschut van de Duitsers waar men niet durfde te komen. Het Vliegenbos toonde echter zijn vitaliteit doordat de bomen al snel weer opgroeiden vanuit de stobben. In de loop van de jaren is een flink stuk van het Vliegenbos ook nog gebruikt voor andere doeleinden dan stadsbos. Aan de kant van de Meeuwenlaan zijn twee grote schoolgebouwen gebouwd. Na de oorlog verschenen aan de noordkant onderaan de Nieuwendammerdijk twee bescheiden verenigingsgebouwen, een camping van 3,5 hectare en een sportterrein. Van de oorspronkelijke 35 hectaren bleven er nog maar 20 over voor het echte stadsbos. In de uiterste punt van de noordoost hoek is momenteel een beeldentuin. Het stadsdeel voegde dit gedeelte toe aan het Vliegenbos, zodat bezoekers vanuit het bos uitzicht kregen op de haven en de sluis van Nieuwendam. Wellicht komt op deze plek in de toekomst een horecavoorziening, te midden van meer bij het bos passend groen. Bufferfunctie In de zestiger jaren ontstond het plan het stadsbos zelf een meer parkachtig aanzien te geven. Maar tegelijkertijd werd de zwavelzuurfabriek Ketjen (later als onderdeel van AKZO) sterk uitgebreid. Er ontstond een grote chemische fabriek die steeds meer milieuoverlast bezorgde. Dit leidde onder meer tot de oprichting van actiegroep Tegengif. Onder invloed hiervan ontstond het idee dat het Vliegenbos allereerst een buffer moest vormen tussen de chemische fabriek en de omliggende woongebieden. In 1984 werd de bufferfunctie tot officieel beleid gemaakt en de recreatieve functie raakte ondergeschikt. Hierdoor werd de begroeiing dicht gehouden, om eventuele gifwolken tegen te kunnen houden. Ook het Rietland dat ten oosten van het Vliegenbos ligt, is in deze tijd beplant met bomen met als doel als buffer te fungeren. AKZO verkocht de fabriek in 2000; voor een deel (onder meer productie van katalysatoren) aan Albemarle en het gevaarlijke deel met de productie en opslag van SO2 aan PVS Chemicals. De laatste werd geconfronteerd met steeds strenger wordende veiligheidseisen van de provincie Noord-Holland. In 2004 staakte PVS Chemicals de productie en opslag van SO2. In 2007 werd de zwavelzuurfabriek definitief gesloopt. Het resterende deel van de chemische fabriek van Albemarle is in de afgelopen jaren veel veiliger geworden. De katalysatoren die Albemarle maakt, leveren een belangrijke bijdrage aan verbetering van de luchtkwaliteit. Dreiging van woningbouw In 2002 is in het kader van het Structuurplan van de gemeente Amsterdam het voorstel besproken om woningen te bouwen in het Vliegenbos zodra de chemische fabriek zou weggaan. Dit voorstel was aanleiding voor de oprichting van de Stichting W.H. Vliegenbos. Het voorstel voor woningbouw is uiteindelijk onder druk van het Stadsdeel Amsterdam-Noord en de net opgerichte Stichting niet in het Structuurplan opgenomen. Willem Vliegen heeft zich dus niet in zijn graf hoeven om te draaien. In 1911 sprak hij in de gemeenteraad al de hoop uit dat, als het bos bedreigd zou worden "er hier nog menschen zullen zitten die, als de bijl gezwaaid wordt, zullen zorgen, dat er van omhakken geen sprake zal zijn." Die mensen zaten er en het Vliegenbos is nu opgenomen in de hoofdgroenstructuur van het Structuurplan van Amsterdam en daarmee veilig gesteld tot 2040. Overigens heeft Albemarle geen plannen om te vertrekken. Natuurlijk bosbeheer In de relatieve rust van de bufferfunctie heeft de natuur in het Vliegenbos zich voorspoedig kunnen ontwikkelen tot een gebied met een hoge natuurwaarde. De Stichting heeft zich opgeworpen voor de bescherming hiervan en overlegt regelmatig met de beheerder van het Vliegenbos, het Stadsdeel Amsterdam-Noord. Bureau Klingen Bomen heeft in overleg met Stadsdeel en Stichting een beheerplan opgesteld. Dat gaat uit van een zo natuurlijk mogelijk beheer van het stadsbos met een variatie in dichte en meer open plekken. De uitvoering van dit beheerplan wordt door de Stichting scherp gevolgd. Verbinding over het Zijkanaal naar Nieuwendam Nu de bufferfunctie minder relevant is, is het belangrijk dat het recreatieve gebruik van het Vliegenbos toeneemt om het bestaansrecht te waarborgen. Een belemmering voor het recreatieve gebruik is het ontbreken van een in- en uitgang aan de oostelijke kant; een brug over het Zijkanaal naar Nieuwendam heen naar het Rietland en verder richting Waterland. Willem Vliegen zag dit al bij de bespreking van het ontwerp in de gemeenteraad: "Ik hoop mettertijd in de gelegenheid te zijn, wanneer het bosch opgegroeid is en de Amsterdammers zich er verpozen, te kunnen medewerken dat de verbindingswegen verbeterd worden, om te maken, dat, wanneer het bosch er is, men er werkelijk wat aan heeft.". De Stichting is een groot voorstander van deze brug maar alle pogingen ten spijt, is deze er nog niet. De belangen van de watersport in de haven van Nieuwendam wogen zwaarder. Maar het tij lijkt te keren, Gemeente en Stadsdeel zien het doorverbinding van Vliegenbos en Rietland nu als prioriteit.

Initiatiefnemer Willem Hubert Vliegen: 'Bosch voor de arbeiders, onder de rook van Amsterdam, een stukje vrije natuur waaraan de stad zoozeer behoefte heeft.' (gravure van Engelien Reitsma-Valença uit 1922, bron Stadsarchief Gemeente Amsterdam) Waterlandse tram betrokken bij feest in het Vliegenbos (bron Stadsarchief Gemeente Amsterdam) Fietsen in het Vliegenbos in de dertiger jaren (bron Stadsarchief Gemeente Amsterdam) De 5e Ambachtschool aan de Meeuwenlaan in 1935 (bron Stadsarchief Gemeente Amsterdam) Kappen van bomen voor het sportterrein in 1962 (bron Stadsarchief Gemeente Amsterdam)